Ratujmy zabytek: Starodruki


Dzięki finansowemu wsparciu

Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów



ze środków

 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego



W roku 2016 przeprowadzone zostały prace konserwatorskie trzech starodruków: Biblii z 1650 r., Biblii z 1726 r. oraz Biblii z 1756 r.
W roku 2017 prowadzone są prace konserwatorskie starodruków: Biblii z 1708 roku oraz 104 edyktów królewskich z lat 1723-1799.


Napisali o Nas
Diecezja Mazurska Kościoła
TVP Olsztyn
Gazeta Wyborcza - Olsztyn


Gotycki kościół w Pasymiu to nie tylko cenny zabytek architektury. To również wspaniałe wnętrze z wystrojem gromadzonym przez stulecia stanowiącym świadectwo historii kościoła i miasta. Ale to też skarbnica archiwaliów, w tym niezwykle interesujących starodruków.

Ciekawym zbiorem zarówno pod względem edytorskim jak i historycznym są zgromadzone w archiwum parafii Bibli
e. 
Do najcenniejszych należy Biblia wydana w Norymberdze  w 1708 roku ze względu na liczne załączniki i komentarz, cenną oprawę skórzaną z pięknymi mosiężnymi okuciami oraz wieloma grafikami dołączonymi do wydania. Bardzo interesująca jest wydana w Halle w 1726 roku
Biblia w  języku polskim, tak zwana „Biblia gdańska”, rzadkość wśród wszechobecnych ewangelickich wydań niemieckojęzycznych.

Wartościowa, choć mocno uszkodzona jest również Biblia z 1650 roku wydrukowana w Lüneburgu przez drukarnię Sternów.  Jest to tak zwana „Biblia Osiandryjska”, ponieważ znajduje się w niej komentarz do ksiąg biblijnych napisany przez Lukasa Osiandra „Starszego”  (1534-1604).


Przez wiele dziesięcioleci, jeszcze do niedawna, na ołtarzu pasymskiego kościoła leżała kolejna Biblia ze zbioru Parafii, wydana w Lemgo w 1756 roku.



Oprócz wartości religijnych kolejne wydania Biblii pokazywały zmiany wynikające ze zmiany stylów w edytorstwie, introligatorstwie, nurtów w sztuce itp. Są też ciekawym źródłem badań językoznawczych - zawsze były wynikiem dostosowywania się tłumaczeń do rozwoju języka tak, aby czytelnik nie musiał się zmagać z określeniami, które wyszły z codziennego użycia.

Z uwagi na burzliwe dziejach Kościoła Ewangelickiego na Mazurach po 1945 roku niewiele już takich ksiąg zachowało się w parafialnych archiwach. Ważne jest więc zabezpieczenie i zachowanie dla przyszłych pokoleń tych unikatowych na naszym terenie egzemplarzy.

Parafia ewangelicko-augsburska w Pasymiu od lat z sukcesami prowadzi prace konserwatorskie przy architekturze i wyposażeniu kościoła. W tym roku podjęła starania o sfinansowanie konserwacji starodruków.


   
Głównym założeniem przeprowadzonych prac była konserwacja Biblii z zachowaniem i poszanowaniem substancji zabytkowej. Dlatego też dołożono wszelkich starań aby uratować każdy nawet najbardziej zniszczony element, szczególnie widoczne jest to w oprawach.
W Bibliach z lat 1726 i 1756, gdzie oprawy zachowały się złym stanie uratowano każdy fragment oryginalnej skóry (poddając  ją zabiegom oczyszczającym i wzmacniającym strukturę), natomiast brakujące fragmenty uzupełniono dobraną pod względem gatunku, sposobu wyprawienia jak i barwy nową skórą. 
1726-1  1726-2
                                                        1756-1 
W przypadku Biblii z 1650 roku, znajdującej się w zdecydowanie najgorszym stanie, gdzie z tylnej okładziny zachował się jedynie fragment deski, konieczne było wykonanie nowej oprawy. Zachowano jednak oryginalny fragment w tylnej okładzinie, który uzupełniono nowym drewnem. Ponieważ nie zachował się żaden inny ślad po oprawie zdecydowano się na rekonstrukcję nawiązującą do opraw  Biblii z tego okresu - oprawa  w całą skórę, pozbawiona zdobień z prostymi zapinkami.
                                                        1650-1

Większość zachowanych kart ksiąg została poddana zabiegom konserwatorskim. W przypadku Biblii z 1726 i 1756 prace przeprowadzono bez rozpruwania bloku.
1726-3  1756-3
W najbardziej zniszczonej Biblii z 1650 roku konieczne okazało się rozprucie (częściowo uszkodzonego) szycia.
                                                      1650-4
Każdą z ponad tysiąca stron poddano zabiegom konserwatorskim polegającym na wzmocnieniu struktury, uzupełnieniu ubytków w papierze i prostowaniu. 

1650-3 1726-11
Po zakończeniu tego etapu prac karty zostały ponownie ułożone w składki i zszyte (odtworzono oryginalny sposób szycia).  1650-6

Dla każdej Biblii uszyto ręcznie kapitałki odtwarzając oryginalny wygląd na podstawie zachowanych fragmentów.
1650-7 1726-7
 1756-8
1650-11a
W przypadku Biblii z 1726 roku, gdzie nie zachowała się strona tytułowa wykonano kopię,  na postawie innych zachowanych kompletnych egzemplarzy z tego samego wydania.
1726-9
W znajdującej się w najgorszym stanie zachowania Biblii z 1650 roku, gdzie brakowało nie tylko oprawy, ale również pierwszych składek zdecydowano się na zaznaczenie niekompletności  poprzez dodanie pustej składki i kopii strony tytułowej , uzyskanej z Badeńskiej Biblioteki Krajowej w Karlsruhe/Niemcy.
1650-10

A tak wyglądają efekty końcowe prac konserwatorskich zapakowane w bezpieczne pudełka, gotowe na powrót do Parafii:
Biblia z 1650r
1650-go_home

Biblia z 1726r
1726-go_home

Biblia z 1756r
  1756-go_home

Równie ciekawym egzemplarzem Biblii jest Biblia wydana w 1708 roku, która  jest częścią zbioru starodruków.

Starodruk: Biblia Das ist Die Ganze Heilige Schrift Altes Und Neues Testaments Verteutsche von Doctor Martin Luther…. wydana została w Nürnberg w 1708 r. w drukarni Johana Andreasa Endter.



Księga oprawiona jest w kunsztownie zdobioną skórzaną oprawę z mosiężnymi okuciami, szyta na 7 podwójnych zwięzów, z licznymi grafikami jednostronicowymi i doklejonymi rozkładówkami miedziorytniczymi.



Tylną okładkę ozdabia mosiężna postać Chrystusa w przedstawieniu typu „Salvator Mundi”.



Mosiężne narożniki na okładkach przedstawiają czterech ewangelistów, w kształcie medalionów wkomponowanych w ornament roślinny.



Strony tytułowe Biblii



Odbitka miedziorytnicza księcia saksońskiego Fryderyka III Mądrego

Odbitka miedziorytnicza Martina Luthra



Odbitka miedziorytnicza
Grafika miedziorytnicza autorstwa von Sandrarta podzielona na 12 pól ilustrująca poszczególne zdarzenia z Księgi Exodus


Edykty królewskie

W roku 2017 r. przy wsparciu finansowym MKiDN jest
także poddawany konserwacji zbiór edyktów (zarządzeń, obwieszczeń) królewskich z lat od 1723 do 1799.




Zbiór pasymskich edyktów powstał na ziemiach, które od wieków zamieszkiwane były przez społeczność zróżnicowaną kulturowo: Polaków, Niemców, Prusów, Litwinów.
 

 

Opublikowane w językach polskim, niemieckim a także litewskim zarządzenia  władców Prus: Fryderyka Wilhelma I, Fryderyka II Wielkiego, Fryderyka Wilhelma II, Fryderyka Wilhelma III oraz Carycy Elżbiety Piotrownej Romanowej ukazują dziedzictwo historyczne, wielokulturowe i wielowyznaniowe tej ziemi, są świadectwem dawnych czasów i źródłem informacji na temat historii oraz różnych płaszczyzn codziennego życia mieszkańców. Oprócz wartości historycznych edykty są też ciekawym źródłem badań  językoznawczych. To także ciekawy zbiór pod względem edytorskim.

Starodruk w trakcie prac konserwatorskich  




 Biblia po konserwacji


Grzbiet Biblii. Widoczne uzupełnienia skóry. Stan po konserwacji. 



Brzeg Biblii. Widoczna rekonstrukcja zapinek. Stan po konserwacji.




Tylna okładka Biblii. Widoczne oczyszczone okucia  i przeniesiony narożnik z wizerunkiem św. Łukasza. Stan po konserwacji. 



Frontyspis- grafika Sandrata. Stan po konserwacji.

Edykty po konserwacji



************************************

Tym, którzy wsparli inicjatywę finansowo, składamy tą drogą serdeczne podziękowania.
 

Tym, którzy chcieliby nadal nas wspierać, podajemy numer konta:

Parafia Ewangelicko-Augsburska

ul. Jedności Słowiańskiej 3

12-130 Pasym


30 8838 1060 2009 0600 1571 0001 dopisek „konserwacja starodruków”